Năm mới

img_2988

Vẽ phác nhanh mấy em heo nhân năm Hợi. May mà có bạn đã nhìn ra mình vẽ heo, chứ không phải là vẽ bò. Lại có câu hỏi, sao chỉ một heo lớn, thế là heo bố hay heo mẹ? Trả lời: hoặc heo bố bận đi tiệc tất niên với đồng nghiệp, hoặc heo mẹ bận đi shopping với đồng sự, nên lúc nào cũng chỉ có 1 ở nhà, là… ổn rồi.

Nói vậy, chứ ráng vẽ thêm một cặp hai bạn heo cho nó “tình thương mến thương”.

c41eac3a-074d-4c58-8b4e-ec59b5fbbc1d

Mình vốn lu bu, nhiều khi chả để ý ngày tháng. Giờ đang là năm Tuất mà có lúc ngỡ còn năm Dậu, hai năm gần đây thì quan tâm đến ngựa lừa thôi chứ không phải gà chó, vì hết “sĩ phu cưỡi lừa” đến sĩ phu cưỡi ngựa. Năm Hợi sắp tới, chưa biết tình hình thế nào?

Cuối năm Tuất nói vui thêm tí chuyện chó mèo. Tin đưa rằng Hà Nội cử đoàn công tác vào Sài Gòn học tập mô hình bắt chó hoang hay thả rông (bằng thòng lọng?). Lại có sáng kiến gắn “chip” với lập sổ sức khoẻ cho bạn chó nhà, quản lí bằng phần mềm, phối hợp cùng 2 tổ chức nước ngoài… Đau bụng. Đến bạn Nguyên Hà nông dân mà còn có sổ cho các bạn chó ấy: sinh ngày nào – chích vacxin phòng 7 bệnh lần đầu và nhắc lại ngày nào – xổ giun định kỳ ngày nào thuốc gì – phối giống ngày nào, đẻ mấy con… Có bình luận rất vui, hay là cấp cho mỗi đứa 1 cái iPad để dễ quản lí :). Lại nhớ hồi đi Siem Reap, mình đã chụp loạt ảnh ở Angkor Thom, có chi tiết này:

5EFCC5BA-96A2-4835-A620-24E17A624979

(^ Ảnh của Nguyên Hà)

Vậy nên Hà Nội không vội được đâu. Đằng nào vụ bắt chó bằng thòng lọng, thì ví dụ như bạn Cambodia có bằng chứng đã đi trước mình hàng 8 thế kỷ rồi :). Hay là mình nên sang bên ấy học?

P/S: Mặc dù nuôi nhiều chó (nông thôn mà) nhưng bạn Nguyên Hà tán thành việc bắt buộc chủ chó phải cho chó được tiêm phòng bệnh (không chỉ bệnh dại v.v… nguy hiểm cho người, mà còn những bệnh riêng của chó), cấm việc thả rông chó rồi để phóng uế, sủa cắn người, ảnh hưởng tới an toàn giao thông v.v…

Advertisements

Bình vôi của mình

Đúng là ngạc nhiên, mấy cái bình vôi gốm Quảng Đức nho nhỏ của bạn Nguyên Hà đã từng “lên báo”, mà chủ nhân không hề biết.

Rất tình cờ gặp bài báo này, tại đây -> https://www.sgtiepthi.vn/vang-son-mot-thoi-cua-dong-gom-co/ . Đọc thấy bài thuộc chỉ mục Báo Xuân, từ 2015, không rõ là có in trong báo giấy không. Vậy chứng tỏ bạn Nguyên Hà chụp hình không đến nỗi tệ nên các nhà báo tín nhiệm ảnh chụp (và hiện vật) của mình, xem như đã “lăng-xê” dùm sưu tập này :).

Mình còn bộ sưu tập đèn nho nhỏ, tính để dành lúc nào bị đuổi việc thất nghiệp thì mở cái quán cà phê cũng nho nhỏ, Quán đèn dầu chứ không phải đèn mờ nhe, bán cà phê chứ không bán nước nhe, Quán gỗ cùng đất và nắng chứ không phải quán nước và gió nhe, để có chỗ giao lưu bạn bè. Sẵn quảng cáo tiếp thị với Sài Gòn từ bây giờ luôn :).

“Quan ngủ ngồi”

Đây vốn là cách gọi thông dụng trong giới sưu tập cổ ngoạn, về hình họa vẽ một nhân vật nằm dưới gốc tùng, kèm câu thơ vịnh Dụng xả tùy nhân hưu trước ý – Thanh phong tùng hạ chỉ cao miên 用舍随人休着意 清风松下只高眠. Tạm dịch nghĩa: Dùng hay bỏ là tùy người, cứ kệ thôi – Gió trong lành, ở dưới tán cây thông ngon giấc nồng. Đầu tiên chúng tôi muốn xác định rằng hình họa này không phải “ông quan”, mà trước hết là một Nho sĩ – kẻ sĩ. Và ý thơ vịnh là một quan niệm của kẻ sĩ – quân tử. Khổng Tử từng nói với Nhan Uyên 顏淵: Dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng, duy ngã dữ nhĩ hữu thị phù 用之則行 舍之則藏 唯我與爾有是夫. Quan niệm về hành, tàng 行 藏 – ra làm quan hay náu một chỗ do được dụng 用 hoặc xả 舍 cũng chính là quan niệm về xuất, xử 出 處 – ra đời hay ở ẩn của Nho gia. Nhưng phong thái như trong thơ vịnh và hình họa vẽ trên hiện vật, ví dụ đĩa hiệu đề Trân Ngoạn 珍玩 (hình dưới), hiệu Thọ 壽 (viết lối triện)… đã chứng tỏ một tâm thế kiêu bạc phóng khoáng vốn dĩ là của kẻ phong lưu tài tử. Ý tứ này cũng như lối Nghêu ngao vui thú yên hà …, hay Vắt chân nằm ghệch ngáy o o 𢪱蹎𦣰劇嘅呼呼… (những đề tài kèm thơ chữ Nôm), là tự do tự tin vô tư lự, chứ không phải trầm mặc ưu tư. Đây tuy là thơ chữ Hán nhưng nhiều khả năng là của một Nho sĩ – quí tộc Việt Nam thuộc tầng lớp tinh hoa.

quanngungoi

[Xin thứ lỗi, vì không rõ bản đĩa này hiện thuộc sưu tập của NST nào]

Đề tài Mai hạc kèm thơ Nôm

Một trong những đề tài trên đồ sứ ký kiểu (ĐSKK) thời Nguyễn rất hay được nhắc đến là hình họa vẽ mai – hạc và có đề thơ chữ Nôm: Nghêu ngao vui thú yên hà – Mai là bạn cũ hạc là người quen 嘵嗷𠸟趣烟霞 梅罗伴旧隺罗𠊛㳙 (hình 1a, 1b) (4). Bản thân hình ảnh mai – hạc vốn có liên hệ với Lâm Bô 林逋. Lâm Bô (967-1028), tự Quân Phục 君復, thụy Hoà Tĩnh 和靖, người thời Bắc Tống 北宋 ở đất Tiền Ðường 錢塘 (nay thuộc Hàng Châu 杭州, Chiết Giang 浙江 Trung Quốc). Suốt đời ông không làm quan, không lấy vợ, ẩn cư tại núi Cô Sơn 孤山 vùng Tây Hồ 西湖, thích làm thơ, trồng mai, nuôi hạc. Người đời xưng Mai thê hạc tử 梅妻鶴子 (Mai làm vợ hạc làm con) là vậy. Đó là phong thái của người Nho sĩ chọn lối ẩn dật.

Theo một biên khảo của Nguyễn Văn Thoa, ĐSKK vẽ đề tài mai – hạc thường thấy dưới dạng bộ chung trà, ấm trà, tô, chén, bình thuốc lào mang các hiệu đề Ngọc 玉, Ngoạn Ngọc 玩玉, Nhã Ngọc 雅玉, Trân Ngoạn 珍玩, Kim Tiên Kỳ Ngoạn 金仙竒玩, chữ Phúc 福, chữ Thọ 壽. Hai hiệu đề chữ Phúc và Thọ được viết theo lối triện. Riêng hai câu thơ lục bát kiểu Việt Nam, thì được viết bằng chữ Nôm với nhiều lối sắp xếp bố cục chữ khác nhau, và đôi khi mặt chữ khác nhau. Điều này cho những ước định về các thời điểm ký kiểu khác nhau của đồ sứ mai – hạc đề thơ Nôm. Thầy Nguyễn Văn Thoa cũng thiên về giả thuyết chính Nguyễn Du là người sáng tác câu thơ lục bát đề trên dòng ĐSKK này, khi so sánh với cách Nguyễn Du chuyển những thành ngữ hay câu thơ có trong văn học Trung Hoa sang thơ Nôm trong Truyện Kiều. Ví dụ từ câu thơ của Lý Thương Ẩn 李商隱 (813-858): Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương 古來才命两相妨 (Xưa nay (hai yếu tố) tài hoa và định mệnh thường hại nhau), ông đã chuyển dịch tài tình thành cặp lục bát làm luận đề cho toàn Truyện Kiều: Trăm năm trong cõi người ta – Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau 𤾓𢆥𥪝𡎝𠊛些 𡨸才𡨸命窖罗恄僥 (5). Từ câu thơ chữ Hán: Phương thảo liên thiên bích – Lê chi sổ điểm hoa 芳草連天碧 梨枝數點花 (Cỏ thơm xanh biếc liền trời – Cành lê nở hoa vài nụ), ông đã viết thành thơ Nôm rất trong sáng: Cỏ non xanh tận chân trời – Cành lê trắng điểm một vài bông hoa 𦹵𧀒撐羨蹎𡗶 挭梨𤽸點沒𠄽芃花… Còn nếu xét Truyện Kiều cùng những lời thơ kiểu: Bề ngoài thơn thớt nói cười – Mà trong nham hiểm giết người không dao 皮外噠噠呐唭 麻冲岩險𣩂𠊛空刀, hay Tiếc thay chút nghĩa cũ càng – Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng 惜台𡮇義𡳵强 𠱋離𦬶意群𥿁絲𢚸… thì âm điệu và sức truyền cảm thực sự đặc sắc so với những thành ngữ Trung Hoa tương đồng: Tiếu lí tàng đao 笑裡藏刀 (Trong nụ cười có dấu dao), hay Ngẫu đoạn ti liên 藕斷絲連 ( Ngó sen gãy tơ còn liền)… Vì vậy việc điển tích Mai thê hạc tử, qua “ngòi bút” được tin là của Nguyễn Du, đã được biến hóa và gắn với phong thái thong dong của kẻ sĩ tài tử: Nghêu ngao vui thú yên hà – mai là bạn cũ hạc là người quen, là điều hoàn toàn có thể mường tượng được [3].

… [hết trích]

Lâu quá rồi quên hết hồi nhỏ môn Văn mình học những gì. Mang máng rằng khi học về Truyện Kiều, thì tinh thần chung là cảm thương cho thân phận gian truân của nàng Kiều, kiểu như cô nàng buông mái chèo trên dòng Hương Giang của Tố Hữu. Còn Từ Hải thì như một kiểu… người nông dân nổi dậy… Phần nhiều là học dựa trên nội dung, qua những đoạn được cho là có yếu tố “tích cực”. Nhưng ấn tượng nhất là có thầy mình khi bình giảng đặt câu hỏi: Thúy Kiều là ai?, và trong khi bọn học sinh (chuyên toán) đang ngớ ra thì thầy đưa ra một (trong những) cách nhận định: Thúy Kiều là một con đĩ…

Mãi sau này mình mới nghĩ được là phải cảm nhận âm hưởng, nhạc điệu của TIẾNG VIỆT qua tác phẩm Truyện Kiều. Sao phải băn khoăn về một cốt truyện với bối cảnh không gian và thời gian xa xôi, rồi diễn giải theo lối thời cuộc… Hiện thực của thời ấy là như vậy, cụ Nguyễn Du đã kể lại câu chuyện đó bằng thơ, mà mỗi nhân vật được khắc họa rõ nét thêm đến mức thành hình tượng. Cứ nói thẳng như thầy mình hồi xưa là hay, đâu vì nàng Kiều như thế mà kém đi sự kính trọng cụ Nguyễn Du.

Và cũng nhờ thầy dạy Hán Nôm về sau đã hướng dẫn thêm nhiều. Phần phía trên là trích đoạn một tư liệu soạn chung của mình với bạn mình, dưới sự giúp đỡ của thầy.

 

 

Sĩ phu cưỡi lừa

Mình với bạn mình, hai tay ngoại đạo, nhưng cũng tập tành chuyện chữ nghĩa Hán Nôm, gặp chỗ nào khó thì hỏi thầy. Thầy mình chỉ là Thầy mình, không cần mũ áo GS TS gì, nhưng không vì thế mà tụi mình kém kính trọng Thầy.

Bạn mình xét về Hán Nôm cũng là thầy của mình rồi, nên mình học được với mấy thầy cùng lúc như thế rất vui, lại cũng vì đặt mục tiêu rõ ràng và giới hạn.

Ví dụ hai đứa mò mẫm đọc chữ Nho trên cái đĩa của chú Thuận (Phú Yên):

22497452_1688527751198229_825421391_n

Xem cái đĩa này cũng gặp khó, tuy nhiên chưa hỏi Thầy.

Là thấy chữ nhập 入 viết thành như chữ nhân 人, nhưng chắc hẳn là nhập rồi. Một chữ nhìn không ra, là khai 開 mà viết bộ môn 门 giản thể, hay (chả lẽ) là vấn 闻. Rồi một chữ nữa. Nên thử đọc nghiệp dư: “Dục mịch thanh hương – Trì tuyết khai tầm tứ – Giai cú nhập hề nang” 𣣔覔淸香 – 馳雪開尋思 – 佳句入奚囊. Với nghĩa: Muốn tìm chút hương trong lành – Đuổi theo bông tuyết rơi tìm ý thơ – Câu hay thì cất vào túi người hầu.

Tụi mình không phải là dân Hán Nôm chuyên nghiệp, nên tuy có băn khoăn mấy chữ 🙂 thì kệ, vẫn xác định rằng dù đọc kiểu gì, thơ đề khoản này ắt cũng có liên quan tới tích truyện về Lý Hạ. Thi quỷ Lý Hạ 李賀 (790-816), tự Trường Cát 長吉, là thi nhân danh tiếng thời trung Đường, thường cưỡi lừa lãng du tìm tứ thơ, dẫn theo người hầu (tiểu hề 小奚 hay nô bộc 奴僕) vai mang một túi gấm (cẩm nang 錦囊). Mỗi khi được ý hay Hạ bèn chép thành câu cho người hầu bỏ vào túi. Hình họa trên đĩa vẽ người hầu đang cố sức để lôi con lừa đi qua cầu có nét tương đồng với tranh vẽ của Đái Khắc Xương 戴克昌 (1810-1901).

ThuanPY - Copy

Giả thuyết là, thơ đề khoản này viết chữ Hán nhưng của Nho sĩ Việt Nam, dùng để ghi trên đồ sứ ký kiểu đặt làm từ Trung Quốc.

Nhiều nhà sưu tập hay gọi đề tài này là đạp tuyết tầm mai hay kị lư quá tiểu kiều. Nhưng không chỉ như vậy. Ý nghĩa của hình họa vẽ kiểu này phong phú hơn nhiều. Mình tạm gọi hình họa này là hình tượng sĩ phu cưỡi lừa

“Nghiên cứu” Hán Nôm vậy để biết mà… né, chứ thế kỷ 21 rồi, cứ theo ông Giả Đảo băn khoăn hai chữ thôi xao mãi, thì vẫn chỉ là sĩ phu cưỡi lừa đi đường núi, trong khi người ta lái xe vù vù ở đường cao tốc 🙂 .